Roman “Derviš i smrt” Meše Selimovića, objavljen 1966. godine, jedno je od najznačajnijih djela južnoslavenske književnosti 20. stoljeća. Kroz priču o dervišu Ahmedu Nurudinu, Selimović otvara pitanje morala, pravde i unutrašnjih sukoba pojedinca, vodeći istovremeno promišljanje političkih i društvenih okolnosti. Književni osvrt Hane Vranac podsjeća nas na složenost ovog psihološkog i filozofskog romana koji danas ostaje jedno od najdubljih književnih promišljanja savjesti, vlasti i ljudske sudbine.
Klasik klasikom čini njegova interpretativna neiscrpnost, barem tako svjedoči historija knježevnosti. O romanu “Derviš i smrt” je mnogo toga pisano – na 60. godišnjicu njegovog objavljivanja podsjećamo tek na neke elemente univerzalnosti ovog romana koji preko pojedinačnog pripovijeda o univerzalnom odnosu čovjeka i sistema, političkoj teologiji i unutrašnjim previranjima.
To mu omogućava njegova polifonijska struktura. Polifonija podrazumijeva da je svaki lik određena ideja, pa je kroz njihovo supostojanje predstavljeno i više pogleda na svijet. A upravo bi to mogao biti argument protiv svođenja Selimovićevog romana na samo jednu ideološku matricu.
Likovi u ovom romanu funkcionišu kao pandani i kao filozofske suprotnosti. Na jednoj strani je Ahmed Nurudin, 40-godišnji derviš, a ispovijest započinje onog trenutka kada sazna da mu je brat nevin, uhapšen i zatvoren. Ahmed Nurudin otjelovljuje sakralno i unutrašnje, dok nasuprot njemu stoji Hasan, predstavnik profanog svijeta i otvorenosti.
Ta polifoničnost omogućava i višestrukost interpretacije romana, pa se on može čitati kao kritika ideološkog i političkog sistema socijalističke Jugoslavije, ali i svakog totalitarizma te političke teologije.
Likovi u odnosu prema svojim dvojnicima predstavljaju i odnos prema samima sebi, što ovom romanu daje i dramsku napetost. Kao da je Selmović težio da iz svake unutrašnje protivrječnosti jednog čovjeka načini dva lika, obrazlagala je književna teorija. Odatle dolazi i specifično mjesto radnje, tekija, kao prostor između, kao prag. Upravo u položaju između – između tjelesnog i duhovnog, profanog i sakralnog, otvorenosti i izolovanosti – jeste i naša današnja tragedija.
Uz svijest o tome da je o ovom romanu u proteklih šest decenija napisano mnogo, u ovoj kratkoj formi tek smo podsjetili na mali dio njegove vrijednosti i na mogućnost da u njegovim višestrukim rascjepima zrcalimo i sopstvene.
Federalna.ba dostupna je i kao mobilna aplikacija. Preuzmite je na Google Playu i App Storeu.
Datum i vrijeme objave: 10.06.2026 – 10:51 sati
