„Riječ je o piralinu koji se javlja kao takav. Mi smo pročitali tu informaciju iz medija. Međutim, Banjalučani kažu da je to informacija, odnosno hemijska materija, je li, supstanca, koja se javlja u principu pred svake izbore” – ovako je direktor Agencije za identifikaciona dokumenta, evidenciju i razmjenu podataka BiH (IDDEEA)Almir Badnjević komentarisao tekst koji je objavila Istraga o zagađenju opasnim piralenom u krugu Poslovne zone Incel u Banjoj Luci, gdje je trenutno smješten Centar za skladištenje, personalizaciju i transport dokumenata IDDEEA-e.
Čim je saznao iz medija o mogućoj kontaminaciji tla u Incelu, Badnjević se, kako kaže, obratio „svim republičkim institucijama i Gradu Banjaluci da nam potvrde da li oni imaju informacije da je prisutno u krugu Incel te opasne materije koje su navedene kao takve”.
„Mi smo izvodili za naše radne uslove laboratorije koje su vršile mjerenja po 24 parametra i apsolutno nismo pronašli bilo šta da bi ukazivalo na neke negativne stvari. Međutim, piralin kao takav nismo mjerili. Za to smo saznali kasnije, nisam siguran ni ko ga u Bosni i Hercegovini može mjeriti, jer je to zemljište, kasnije sam iz medija pročitao, već vršeno čišćenje, izvođenje, neke su firme radile… Mi čekamo sad zvaničnu informaciju od Grada Banjaluka da nam daju, da li oni imaju te informacije. Ukoliko su one tačne, da ih pitamo kako je moguće onda da se izdaju neke dozvole, a ako nisu tačne, da onda te medije koji su prenijeli te informacije praktično oni tuže jer se narušava imidž grada”, rekao je za BHRT Almir Badnjević.
S obzirom da direktor, naučnik i akademik Badnjević nikada ranije nije čuo za zagađenje piralenom u Incelu – ili “piralinom”, kako ga on naziva – i da zabrinuto iščekuje da mu Grad Banjaluka dostavi “zvaničnu informaciju”, u nastavku ćemo predstaviti rezultate najvažnijih istraživanja koja su rađena na terenu posljednjih godina.
Više od decenije nakon prvih upozorenja, Poslovna zona Incel ostaje jedno od najozbiljnijih ekoloških žarišta u Bosni i Hercegovini. Istraživanja domaćih stručnjaka, međunarodnih organizacija i naučnih institucija potvrđuju isto: tlo je kontaminirano piralenom (PCB), toksičnim industrijskim jedinjenjem zabranjenim širom svijeta. Na problem Incela ukazivalo se još sredinom 2000-ih, ali tek 2019. godine dolazi do sistemskog istraživanja kroz projekat koji vodi UNDP na zahtjev vlasti Republike Srpske. Za početnu procjenu angažovana je nizozemska firma TAUW, koja identifikuje potencijalno značajno prisustvo PCB-a, potrebu za detaljnim ispitivanjem tla i podzemnih voda i industrijske izvore zagađenja (transformatori, hemijska proizvodnja). Ova procjena postaje osnova za najopsežnije istraživanje u krugu Incela do tada.
Tokom 2020. godine, češka kompanija „Dekonta“, u okviru UNDP projekta, provela je detaljno terensko istraživanje rađeno na 595 uzoraka tla na dubini do 3 metra, uz analizu horizontalnog i vertikalnog širenja zagađenja. Rezultati su pokazali da oko 16,5% analiziranih uzoraka prelazi referentnu vrijednost piralena od 0,94 mg/kg. Na prvi pogled, ovi podaci sugerišu ograničen problem. Međutim, isti izvještaj otkriva ključni detalj: ranija mjerenja na istim lokacijama pokazivala su vrijednosti PCB-a od čak 1.825 mg/kg pa do 6.772 mg/kg. Razlika između nekoliko desetina i nekoliko hiljada miligrama po kilogramu ukazuje da zagađenje u krugu Incela nije ravnomjerno raspoređeno, već koncentrisano u ekstremnim „hotspotovima“.
Paralelno s međunarodnim projektima, istraživanja u Incelu vodi i tim domaćih stručnjaka na čelu sa Predragom Ilićem iz Instituta za zaštitu i ekologiju Republike Srpske. Za razliku od širokog uzorkovanja UNDP projekta, Ilić i njegovi saradnici fokusirali su se na lokacije za koje postoji sumnja na zagađenje. Njihovi nalazi potvrdili su prisustvo piralena na više tačaka, a koncentracije su opisane kao “alarmantno visoke”. Na pojedinim lokacijama u Incelu utvrđeno je da kancerogenog ulja piralen ima čak 3. 000 puta više nego što je dozvoljeno. Osim toga, potvrđeno je i prisustvo olova i PAH spojeva (kancerogeni organski zagađivači) u visokim koncentracijama.
U kasnijim međunarodnim naučnim radovima (2024–2025), koji uključuju ove podatke, navodi se prisustvo piralena do oko 282 mg/kg i olova do čak 4.874 mg/kg. Ovi rezultati značajno odstupaju od prosjeka prikazanog u UNDP izvještajima.
„Prepoznati kao značajna prijetnja zbog svoje postojanosti, sposobnosti bioakumulacije i toksičnih efekata, ovi zagađivači su detaljno analizirani na području Incela, nekadašnje fabrike celuloze koja je prenamijenjena u industrijski kompleks. Sveobuhvatna procjena otkrila je zabrinjavajuće visoke koncentracije PCB-a, koje prelaze nacionalne i međunarodne sigurnosne pragove, zajedno sa PAH-ovima i teškim metalima, što ukazuje na ozbiljan nivo kontaminacije koji predstavlja rizik za zdravlje ljudi i lokalni ekosistem”, naveli su Ilić i saradnici u radu prezentovanom u septembru 2024. na konferenciji u Beogradu.
Sve do sada rađene studije ukazuju da Incel nije kontaminiran samo piralenom, već i teškim metalima, naftnim derivatima i drugim kancerogenim spojevima. Ova kombinacija predstavlja tzv. mješovito industrijsko zagađenje, koje je znatno teže sanirati i potencijalno je opasnije za zdravlje. U detaljnom izvještaju o procjeni rizika (Dekonta/UNDP, 2021), navodi se da ljudi mogu biti izloženi piralenu kroz kontakt sa kontaminiranim tlom, udisanje prašine i indirektan kontakt kroz okolinu. Zaključeno je da prisustvo PCB-a u krugu Incela predstavlja značajan rizik za zdravlje ljudi i okoliš te su identificirane zone koje zahtijevaju hitnu sanaciju. Međutim, iako su napravljeni planovi sanacije i procjene količine kontaminiranog tla, veliki dio tih mjera do danas je ostao samo na nivou planiranja.
„Vlasti su uvele strožije industrijske kontrole i unaprijedile upravljanje otpadom, ali značajni izazovi i dalje ostaju u potpunom rješavanju problema zagađenja”, stoji u izvještaju tima Instituta za zaštitu i ekologiju RS.
U prethodnim evaluacijama rađenim u okviru projekta UNDP-a navodi se da bi potpuna sanacija u Poslovnoj zoni Incel zahtijevala višemilionska ulaganja, što do sada nije realizirano.
Za radnike IDDEEA-e i drugih firmi koji borave u zoni Incela, stvarni rizik važniji je od planova i statistika. A on, prema svim dostupnim i relevantnim podacima, i dalje postoji.
Umjesto što gradske vlasti Banje Luke upućuje da tuže medije koji objavljuju informacije o istraživanju tla u Incelu, jer „narušavaju imidž grada“, direktor Almir Badnjević mogao je u kratkim pauzama između napornog naučnog rada i pisanja knjiga proguglati sve podatke koje smo naveli – sve je dostupno na internetu i lako provjerljivo. Možda bi onda naučio i da se ne kaže „piralin“, već piralen. Doduše, istraživanje piralena ne spada u njegovo polje stručnog djelovanja koje ga je, kako se voli pohvaliti novinarima, svrstalo u „dva posto najcitiranijih naučnika u svijetu”. No, o temi Badnjevićevih akademskih i naučnih postignuća pisat ćemo u posebnom tekstu.
Datum i vrijeme objave: 09.04.2026 – 11:12 sati
