Desilo se to danas, 25. marta

Danas je ponedjeljak, 25. mart, 85. dan 2024. Do kraja godine je ostao 281 dan.

1196. – Raški veliki župan Stefan Nemanja predao je vlast svom drugorođenom sinu Stefanu, a ne svom prvorođenom sinu Vukanu. Na odluku je presudno uticala činjenica da je 1195. godine na presto u Rimu došao car Aleksije III, čija je ćerka Eudokija bila udata za Stefana, ali i Nemanjina ocena da je Stefan sposobniji da upravlja državom. Pod prvim srpskim kraljem Stefanom, krunisanim 1217. godine, zbog čega je i nazvan Prvovenčanim, Srbija je stekla ne samo državnu već i crkvenu nezavisnost. To je zasluga najmlađeg Nemanjinog sina Rastka, koji se zamonašio 1192. godine i uzeo ime Sava. Godine 1219. uspostavio je autokefalnost Srpske pravoslavne crkve, uzdigavši ​​je na rang arhiepiskopije.

1807 – U Engleskoj je zabranjena trgovina robljem.

1821. – Grci na Peloponezu podigli su ustanak protiv Turaka, koji je nakon 12 godina okončan priznanjem nezavisnosti Grčke.

1844. – Proglašen je Prvi srpski građanski zakonik, koji je imao značajnu ulogu u pravnom i društvenom životu Srbije. Ukinut je 1945. kada su komunisti došli na vlast.

1867. – Rođen je italijanski dirigent Arturo Toskanini, jedan od najvećih dirigenta 20. veka, snažne umetničke ličnosti, izuzetne memorije i izuzetne sugestivnosti. Dirigovao je u milanskoj Skali, zatim u Metropoliten operi u Njujorku, gde je organizovao i simfonijski orkestar.

1875 – Rođen srpski filozof i matematičar Branislav Jeremić, zvani Branislav Petronijević, profesor Velike škole, zatim na Beogradskom univerzitetu, član Srpske akademije nauka i umetnosti. U Prvom svetskom ratu sa srpskom vojskom je prešao Albaniju. Doktorirao je filozofiju u Lajpcigu sa tezom “Stav razuma”. Stvorio je originalan sistem, u koji je, uz metafiziku, uključio teoriju spoznaje i filozofiju prirode. Metafizičko gledište, koje je nazvao monopluralizmom, razvio je suočavajući se s teorijama Baruha de Spinoze, Wilhelma Leibniza i Georgea Berkeleya i povezao ga s vlastitom verzijom “diskretne geometrije”, sa svojom “empirio-racionalističkom” teorijom znanja i evolucionističkom filozofijom prirode. Pisao je na njemačkom i francuskom jeziku. Djela: “Principi metafizike” (dva toma), “Istorija moderne filozofije”, “Univerzalna evolucija”, “Članci i studije” (četiri toma), “Empirijska psihologija”, “O vrijednosti života” (sa autobiografijom, objavljeno posthumno).

1881. – Rođen je mađarski kompozitor i pijanista Béla Bartók, profesor na Muzičkoj akademiji u Budimpešti, koji je razvio originalan stil prožet elementima mađarske narodne muzike. Djela: simfonijska poema “Košut”, kompozicije za klavir “Allegro Barbaro”, “Mikrokosmos”, opera “Zamak Plavobradi”, baleti “Drveni princ”, “Čudesni Mandarin”, gudački kvarteti, koncerti za orkestar, klavir, violinu, violu i string, “Muzika za klavir i slavlje”, “Muzika za klavir i slavlje” perkusije”.

1903. – Rođen je srpski revolucionar Blagoje Parović – Šmit, jedan od najistaknutijih vođa Komunističke partije Jugoslavije prije Drugog svjetskog rata, politički komesar 13. internacionalne (francuske) brigade u Španskom građanskom ratu. Prema zvaničnoj verziji, poginuo je u bici sa španskim fašistima u julu 1937. u bici kod Brunete, ali su kasnija vjerodostojna svjedočanstva upućivala na zaključak da ga je zapravo ubio agent sovjetske političke policije NKVD-a, čime je Josif Staljin otklonio mogućnost izbora Parovića za generalnog sekretara KPJ. Nakon zavođenja Sestojanuarske diktature 1929. godine, koja je zabranila političke partije, emigrirao je u SSSR, a Kominterna ga je poslala u Njemačku i druge zemlje kao partijskog instruktora. Član Politbiroa CK KPJ postao je 1934. godine, bio je delegat KPJ na Sedmom kongresu Kominterne 1935. godine, a u Španiji je predstavljao CK KPJ u CK KPJ.

1908. – Rođen je engleski filmski režiser David Lynn, autor spektakularnih i tehnički izvrsnih filmova o osnovnim ljudskim emocijama u pozadini velikih istorijskih događaja. Filmovi: “Kratak susret”, “Velika očekivanja”, “Oliver Twist”, “Madeleine”, “Hobsonov izbor”, “Most na rijeci Kwai” (Oscar), “Lawrence of Arabia” (Oscar), “Doctor Zhivago” (Oscar), “Ryan’s Daughour” iz Indije, “J.

1914 – Umro je francuski pisac i filolog Frederik Mistral, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1904, koji je uglavnom pisao lirske pesme, epove i drame. Posebno je zaslužan za očuvanje provansalskog jezika od zaborava i oživljavanje poezije na provansalskom, a nakon dvije decenije rada sastavio je francusko-provansalski rječnik. Djela: epovi “Mirejo”, “Kalendo”.

1918. – Umro je francuski kompozitor Klod Ahil Debisi, tvorac muzičkog impresionizma i začetnik moderne muzike. Njegovo delo prefinjenih tonskih boja i slobodno tretiranog harmonijskog jezika, zasnovanog na neposrednosti izraza, srušilo je vagnerijansku dominaciju i imalo ogroman uticaj na evropsku muziku. Inspirisan simbolizmom u poeziji i impresionizmom u slikarstvu, stvorio je sopstveni muzički jezik i stil. Djela: klavir “Arabeske”, “Bergamska svita”, “Dječiji kutak”, “Estampes”, “Slike”, “Prelidije”, orkestarska “Popodne jednog fauna”, “Nokturno”, “More”, vokalna “Pet Bodlerovih pjesama”, “Zaboravljene arije”, “Gallant Cerade, muzika”, “Gallant Cerade” i “Gallant Ceremoni” muzika.

1923 – Sletanjem aviona na liniji Pariz – Carigrad na aerodrom Pančevo, Jugoslavija je postala deo male porodice zemalja povezanih vazdušnim saobraćajem.

1927 – Na Dojnopoljskoj livadi, u prostoru današnjeg Bloka 65 na Novom Beogradu, otvoren je Stari aerodrom, preteča Aerodroma “Nikola Tesla”. Hangar na Starom aerodromu projektovao je naučnik Milutin Milanković.

1924. – Zbačen je kralj Džordž II, a Grčka proglašena republikom, jer su ekonomska kriza i očajna situacija stotina hiljada izbeglica iz Turske izazvale revolucionarni talas koji je srušio nepopularnu monarhiju.

1936 – SAD, Velika Britanija i Francuska potpisale su Londonsku konvenciju o slobodnoj plovidbi na otvorenom moru.

1941 – Jugoslavija je u Beču potpisala sporazum o pristupanju Trojnom paktu Nemačke, Italije i Japana. Nepuna dva dana kasnije, vojnim udarom je zbačena vlada i regent – knez Pavle Karađorđević. Tome su prethodile masovne demonstracije u Beogradu i drugim gradovima Srbije, što je razbesnelo Berlin. Dana 6. aprila, bez objave rata, nacistička Nemačka je bombardovanjem Beograda započela napad na Jugoslaviju.

1957 – Belgija, Zapadna Njemačka, Italija, Luksemburg, Francuska i Holandija potpisale su Rimske sporazume o uspostavljanju zajedničkog tržišta. Toj organizaciji, koja se tada zvala Evropska ekonomska zajednica, pa Evropska zajednica, danas Evropska unija, 1973. godine pristupile su Velika Britanija, Irska i Danska, 1981. Grčka, 1986. Španija i Portugal, a 1995. Švedska, Finska i Austrija.

1975 – Saudijskog kralja Fejsala ubio je u Rijadu njegov nećak princ Faisal Musaid, koji je u junu 1975. proglašen neuravnoteženim i javno odrubljen u Rijadu. Novi kralj postao je Faisalov brat Khalid Ibn Abdul Aziz.

1990. – U požaru u ilegalnom noćnom klubu u Njujorku poginulo je 87 ljudi.

1991. – Umro je srpski pozorišni, filmski i TV glumac Milutin – Mića Tatić, neponovljivi junak dečje TV serije “Na slovo, na slovo”. Godinama je budio najmlađe slušaoce Radio Beograda emisijom “Dobro jutro deco”, a deca i danas uživaju u njegovom glasu na pozajmici Peru Đetliću, Popaju, Patku Dači.

1993. – Na pregovorima u Njujorku nije usvojen plan kopredsjednika Međunarodne konferencije o Jugoslaviji Cyrusa Vancea i lorda Davida Ovena za bivšu BiH. Hrvatska je prihvatila plan, lider bosanskih Muslimana Alija Izetbegović ga je potpisao nakon duge borbe i uz nekoliko ograda i uslova. Republika Srpska nije potpisala plan, iako ga nije u potpunosti odbacila, ali se usprotivila kartama razgraničenja.

1997 – Australijski Senat poništio je Zakon o eutanaziji, jedini zakon na svijetu koji je dopuštao smrtno bolesnim pacijentima da dobrovoljno umru uz pomoć medicinskog osoblja.

1999 – Najmanje 40 ljudi poginulo je u požaru koji je progutao trideset vozila u tunelu ispod Monblana.

2001 – Pripadnici Druge armije VJ ušli u kopnenu zonu bezbednosti u sektoru A, na administrativnoj granici Crne Gore prema Kosovu i Metohiji.

2003 – Uhapšen je pomoćnik komandanta Jedinice za specijalne operacije Zvezdan Jovanović zbog osnovane sumnje da je pucao u premijera Srbije Zorana Đinđića. Vlada Srbije raspustila je Jedinicu za specijalne operacije.

2003. – Bivši ambasador BiH pri UN-u Muhamed Šaćirbej uhapšen je u Njujorku zbog pronevjere državnog novca. Šaćirbej je optužen da je dok je bio ambasador BiH pri UN-u na svoje privatne bankovne račune prebacio 2,5 miliona dolara državnih sredstava.

2006. – Preminuo je srpski glumac Danilo Lazović.

2010 – Umro je američki fotograf Džim Maršal, koji je više od pola veka fotografisao legende rokenrola kao što su The Beatles, Bob Dylan, Janis Joplin i Jimi Hendrix.

2012 – Antonio Tabucci, italijanski pisac, profesor na Univerzitetu u Sijeni, preminuo je u Lisabonu u 68. godini. Smatra se jednim od najznačajnijih savremenih italijanskih pisaca, napisao je dvadesetak knjiga koje su prevedene na oko 40 jezika /”Pereira tvrdi da…”, “Indijski Noc.