Desilo se to danas, 18. maja

Danas je ponedjeljak, 18. maj, 138. dan 2026. Do kraja godine ima 227 dana.

1711. – Rođen je srpski matematičar, fizičar, astronom, filozof, pesnik i univerzitetski profesor Josip Ruđer Bošković, jedan od najvećih naučnih umova svog vremena. Za razliku od Isaka Newtona, on je vrijeme i prostor smatrao relativnim, što ga čini pretečom Alberta Ajnštajna. Bio je osnivač i direktor Astronomske opservatorije Brera kod Milana i direktor Optičkog instituta francuske mornarice. Ustanovio je dvije geometrijske metode za određivanje elemenata Sunčeve rotacije, geometrijsku metodu za određivanje putanje kometa, jedinstveni zakon sile, pretpostavio je da se tijela ne samo privlače nego se i odbijaju na malim udaljenostima, sveo sve formule sferne trigonometrije na četiri osnovne, izračunao dimenzije i spljoštenost Zemljinog mjerenja na osnovu meridijana, riješio problem meridijana. Objavio je niz rasprava na latinskom, italijanskom i francuskom jeziku.

1781 – Španci su u Kusku pogubili peruanskog revolucionara Tupaka Amarua II, koji je uzeo ime vladara Inka i 1780. podigao indijsku pobunu protiv španskih osvajača.

1799 – Umro je francuski pisac Pjer Ogustin Karon de Bomarše, glasnik Francuske revolucije. Hrabro je kritikovao podmićivanje sudija, korumpiranost društva i korupciju. Djela: komedije “Seviljski berberin”, “Figarova ženidba” – koje su inspirisale Đoakina Rosinija i Volfganga Amadeusa Mocarta da komponuju istoimene opere, i autobiografsko delo “Memoari”.

1800 – Umro je ruski general Aleksandar Vasiljevič Suvorov, jedan od najistaknutijih vojskovođa 18. veka, pod čijom komandom su ruske trupe izvojevale 57 pobeda. U austrijsko-rusko-turskom ratu od 1787. do 1791. godine izvojevao je nekoliko blistavih pobjeda nad Turcima, zatim u ratovima između Rusije i Francuske, gdje se posebno proslavio osvajanjem sjeverne Italije. Na povratku u Rusiju, njegova vojska je prešla Alpe i vrh Sent Gotard, što je zaprepastilo vojne krugove u Evropi. Mnogo je učinio u vaspitanju i obrazovanju ruskih vojnika, a pored vojnih nauka bavio se matematikom, geografijom i istorijom. Krajem 1779. godine imenovan je za vrhovnog carskog komandanta. Orden “Suvorov” za visoke vojne vrline uveden je u SSSR-u 1942. godine.

1803 – Velika Britanija objavila rat Francuskoj jer je Napoleon Bonaparta nastavio svoj vojni pohod na Italiju i Švajcarsku.

1804. – Napoleon Bonaparta je proglašen za cara Francuske, a u decembru 1804. krunisan je kao Napoleon Prvi.

1836. – Rođen je austrijski šahovski velemajstor Wilhelm Steinitz, prvi zvanični svjetski prvak. Osvojio je titulu svjetskog prvaka u šahu 1886. pobijedivši Johannesa Zuckertorta 10:5, uz pet remija. Titulu prvaka sveta branio je 1889. i 1892. u mečevima sa Mihailom Čigorinom, a izgubio je 1894. porazom od 10:5 u meču sa Emanuelom Laskerom, uz četiri remija. Godine 1889. objavio je “Udžbenik modernog šaha”, koji se smatra osnovom moderne šahovske strategije.

1868. – Rođen je ruski car Nikolaj II Aleksandrovič Romanov, posljednji monarh Rusije, koji je vladao od 1894. do svrgavanja u Oktobarskoj revoluciji 1917. Ubijen je sa ženom, petoro djece i slugom jula 1918. u Jekaterinburgu, po naredbi boljševičkog vođe, nakon čega su vođu boljševika bacili u ruke Vladimira Lenjina, nakon čega su bacili na vlast.

1872. – Rođen je engleski filozof, matematičar i pisac Bertrand Russell, osnivač analitičke filozofije, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1950. Posvetio se i borbi za mir, žestoko se protivio američkoj intervenciji u Vijetnamu i međunarodnom nuklearnom oružju, a pronašao je i “Russell Court” pod nazivom “Russell Court”. Djela: “Principi matematike” /sa Alfredom North Whiteheadom/, “Kritičko izlaganje Leibnizove filozofije”, “Istorija zapadne filozofije”, “Logički atomizam”, “Analiza materije”, “Skeptični eksperimenti”, “Naše znanje o vanjskom svijetu”, “Ponovna rekonstrukcija čovjeka prema znanju”, “Ponovna konstrukcija čovjeka do znanja”. Sloboda“, „Praksa i teorija boljševizma“, „Sloboda i organizacija“, „Osvajanje sreće“, „Ljudsko društvo u etici i politici“, „Zašto nisam hrišćanin“.

1883. – Rođen je njemački arhitekta Valter Adolf Gropijus, koji je 1919. osnovao arhitektonsku školu “Bauhaus” u Vajmaru, koja je presudno uticala na arhitekturu 20. vijeka u svijetu. Školovanje u “Bauhausu” zasnivalo se na njegovoj ideji spajanja umjetnosti i zanatstva i uspostavljanja skladnog jedinstva svih umjetnosti pod kišobranom arhitekture. Godine 1925. preselio je školu u Dessau, u zgradu izgrađenu po njegovom projektu, zatim u Berlin, ali su je nacisti raspustili kada su došli na vlast 1933. godine. Projektovao je nekoliko zgrada u SAD-u i napisao teorijski rad “Sinteza u arhitekturi”.

1897. – Rođen je američki filmski reditelj italijanskog porijekla Frank Capra, tri puta dobitnik “Oskara”, autor velikih komedija sa satiričnim prizvukom. Napisao je memoare “Ime iznad naslova”. Filmovi: “Afera Donovan”, “Mlada generacija”, “Zabranjeno”, “Američka ludost”, “Gorki čaj generala Džena”, “Dogodilo se jedne noći” /Nagrada Oskara/, “Gospodin Deeds ide u grad” /Nagrada Oskar/, “Izgubljeni horizonti”, “Upoznaj to sa starim Džonom Douom” /Oskar/, “Ovo je divan život”, “Stanje Unije”, “Džep pun čuda”.

1899. – U Hagu održana prva međunarodna konferencija za zaustavljanje trke u naoružanju i sprečavanje ratova.

1911. – Umro je austrijski kompozitor i dirigent Gustav Maler, direktor Bečke državne opere, koji je pod uticajem Ludviga van Betovena i Riharda Vagnera stvarao kompozicije izrazitog dramskog naboja i jakih emocija. Djela: deset simfonija, ciklusi solo pjesama za glas i orkestar “Pjesma zemlje”, “Pjesme mladića-putnika”, “Dječakov čudesni rog”, “Pjesme mrtve djece”.

1919. – Rođena je engleska balerina Margaret Hookham, poznata kao Margot Fontaine, jedna od najvećih u 20. vijeku, koja je svakom liku dala posebnu dramsku snagu. Sa izuzetnim uspehom ostvarila je niz uloga u klasičnim baletima širom sveta, kao što su “Žizela”, “Labuđe jezero”, “Začarana lepotica”.

1920. – Rođen je poljski rimokatolički sveštenik Karol Wojtyla, koji je 1978. postao prvi neitalijanski papa u 455 godina pod imenom Ivan Pavle II.

1941. – Poglavnik Ustaške Nezavisne Države Hrvatske Ante Pavelić potpisao je u Drugom svjetskom ratu sa italijanskim fašističkim vođom Benitom Musolinijem sporazum kojim su Gorski kotar i dijelove Dalmacije i hrvatskog primorja predali Italiji, a italijanskog kneza prihvatili za hrvatskog kralja.

1944. – Savezničke jedinice u Drugom svjetskom ratu istjerale su nacističke trupe iz italijanskog manastira Monte Kasino. Manastir je potpuno uništen – srednjovjekovni sakralni objekat tretiran je kao legitimni vojni cilj, jer su iz njega djelovali Nijemci.

1954. – Evropska konvencija o ljudskim pravima stupila je na snagu.

1973. – Umrla je američka pacifistkinja Dženet Renkin, prva žena koja je postala član američkog Kongresa. Kao nepokolebljivi antimilitarista, jedina je u američkom parlamentu glasala protiv objave rata Japanu nakon bombardovanja Pearl Harbora 1941.

1974 – Indija je izvršila prvu nuklearnu probu u pustinji Radžastan, čime je postala šesta zemlja koja je izvela nuklearnu eksploziju.

1977. – Na 11. Generalnoj konferenciji Međunarodnog vijeća muzeja ustanovljen je Međunarodni dan muzeja. Tada je Vijeće, svjetska profesionalna organizacija pod UNESCO-om, poslalo poruku svijetu u kojoj je istaknuto da su “muzeji važno sredstvo kulturne razmjene, kulturnog bogaćenja, razvoja međusobnog razumijevanja, saradnje i mira među narodima”.

1980. – Stotine hiljada ljudi preuzelo je kontrolu nad južnokorejskim gradom Kwangju, nakon nereda u kojima su jedinice vojne hunte ubile najmanje 200 prodemokratskih demonstranata.

1981 – Umro je Vilijam Sarojan, američki pisac jermenskog porekla, koji je isticao originalnu tehniku ​​pripovedanja i pisao uglavnom o životu američkih “malih ljudi”, često Jermena i drugih imigranata. Smatrao je da su hrabrost i humor najefikasnije sredstvo za savladavanje životnih nedaća. Rođen je u Kurdistanu 1908. godine, djetinjstvo je proveo u sirotištu, a potom emigrirao u SAD, gdje je stekao reputaciju najvećeg humaniste u savremenoj američkoj književnosti. Djela: zbirke priča “Zovem se Aram”, “Pet zrelih krušaka”, “Hrabri mladić na letećem trapezu”, “Mama, volim te”, “Tata, ti si lud”, “Jedan dan poslijepodne svijeta”, romani “Ljudska komedija”, “Doživljaji života Laga Veslija Džeksona” Nagrada 1939/, “Moje srce je u planini”.

1990. – Zapadnonjemački kancelar Helmut Kol i premijer Istočne Njemačke Lothar de Maizière potpisali su u Beču sporazum o monetarnoj uniji, što je bio prvi korak ka ujedinjenju Njemačke.

1994 – Iranski “boing 747” isporučio je 60 tona najsavremenijeg oružja koje je Teheran uputio bosanskim muslimanima na zagrebački aerodrom.

1994. – Republička izdavačka kuća “Prosvjeta” iz Sarajeva pokrenula je prvi časopis u Republici Srpskoj za umjetnost, kulturu i društvena pitanja – “Zavjet”.

1995 – Umro je ruski baletski igrač Aleksandar Godunov, koji je svetsku slavu stekao emigriranjem iz SSSR-a.

1999. – Njemačka je obustavila letove NATO dronovima iznad Savezne Republike Jugoslavije, dan nakon što je oboren njen četvrti izviđački avion.

2006 – Vrhovni sud Srbije potvrdio je prvostepenu presudu kojom su četvorica pripadnika paravojne formacije “Osvetnici” oglašeni krivima za ratni zločin u Sjeverinu 1992. godine i osuđeni na zatvorske kazne od 15 do 20 godina.

2006 – U Brazilu je uhapšen jedan od najtraženijih dilera droge na svetu Kolumbijac Pablo Rajo Montano.

2014 – Umro Dobrica Ćosić, književnik, akademik i prvi predsednik SR Jugoslavije. Čosić je rođen 29. decembra 1921. godine u Velikoj Drenovi, kod Trstenika. Bio je srpski pisac, romansijer i esejista, politički i nacionalni teoretičar i redovni član SANU. Bio je prvi predsednik SR Jugoslavije od 1992. do 1993. Prozvan “ocem nacije”, ostaće upamćen po romanima “Daleko je sunce”, “Koreni”, “Podele”, “Vreme smrti”, “Vreme zla” i “Vreme moći”. Prvi Ćosićevi prozni radovi nisu izazvali posebnu pažnju književnih kritičara. U domaću i svetsku književnost ušao je 1951. prvim delom „Daleko je sunce“.

2021 – Predsednik Češke Miloš Zeman izrazio je izvinjenje i žaljenje zbog agresije NATO-a na Srbiju. “Bombardovanje je bilo greška, bilo je gore od zločina i zamolio bih srpski narod da nam oprosti”, rekao je predsednik Zeman u Pragu tokom sastanka sa predsednikom Srbije Aleksandrom Vučićem.

2023 – Magazin “Science” objavio je nalaze naučnika sa Univerziteta Virdžinija, koji pokazuju da se više od polovine svjetskih jezera i rezervi vode smanjilo u posljednje tri decenije, dijelom zbog neodgovornog ponašanja ljudi, poput Aralskog ili Mrtvog mora, ali i klimatskih promjena. Čak 53 posto jezera zabilježilo je pad od 1992. do 2020. Nivo vode je porastao u četvrtini jezera.

2024 – Republika Srbija uputila je snažan poziv svim članicama UN da glasaju protiv rezolucije o Srebrenici, koja već izaziva duboke podjele u međunarodnoj zajednici i komplikuje proces u cijelom regionu.

2025 – Međunarodna federacija za istoriju i statistiku fudbala proglasila je sovjetskog golmana Leva Jašina za najboljeg golmana u istoriji fudbala.