Dvije nedavne izmjene propisa o pravima putnika u avio-saobraćaju pokazuju koliko se Sjedinjene Američke Države i Evropska unija danas razlikuju u zaštiti putnika. Ključna poruka je da, ako putujete između SAD i Evrope, izbor avio-kompanije može utjecati na vaše pravo na naknadu zbog kašnjenja ili otkazivanja leta.
U SAD Ministarstvo saobraćaja uvodi nova pravila na osnovu Zakona o ponovnom odobravanju rada Federalne uprave za vazduhoplovstvo (FAA) iz 2024. godine. Njima se dodaje deset novih situacija koje će se smatrati okolnostima izvan kontrole avio-kompanija.
S druge strane, nedavne izmjene evropskih propisa trebalo bi da nastave da štite prava potrošača i nakon 2027. godine.
Ključna razlika je sljedeća: prema propisima EU, ako američki putnik leti iz SAD u Evropu američkom avio-kompanijom, možda neće imati ista prava na naknadu zbog kašnjenja kao kada bi putovao evropskom kompanijom.
Međutim, prilikom povratka iz Evrope u SAD biće zaštićen evropskim pravilima bez obzira na to kojom avio-kompanijom leti, jer avion polijeće sa aerodroma u EU.
Evo šta putnici treba da znaju:
Promjene prava putnika u SAD
Od 19. oktobra 2026. godine na snagu stupa deset izmjena u federalnom sistemu evidentiranja poremećaja u avio-saobraćaju.
Prema novim pravilima, sljedeće situacije više se neće smatrati odgovornošću avio-kompanija:
- Temeljno čišćenje aviona izazvano smrću putnika;
- Oštećenje aviona izazvano vremenskim uslovima, ostacima stranih predmeta ili sabotažom;
- Određeni kvarovi sistema za rukovanje prtljagom kojima upravljaju treće strane;
- Sajber napadi, pod uslovom da se avio-kompanija pridržavala važećih propisa;
- Iznenadni i neočekivani kvarovi federalnih sistema koji utječu na bezbjednost leta;
- Pregrijavanje kočnica izazvano prinudnim kočenjem u vanrednim situacijama;
- Obavezno, neplanirano održavanje aviona prije leta;
- Hitni medicinski slučajevi koje nije izazvala avio-kompanija;
- Uklanjanje putnika koji se nedolično ponaša.
- Zatvaranje aerodroma zbog vremenskih uslova ili vulkanske aktivnosti.
Ova promjena klasifikacije mogla bi da utječe na pomoć koju putnici dobijaju, poput obroka i hotelskog smještaja, ukoliko dođe do nekog od navedenih događaja.
Sedma stavka, koja se odnosi na obavezno i neplanirano održavanje aviona prije leta, vjerovatno će imati najveći utjecaj.
Američki Biro za statistiku saobraćaja (BTS) naveo je da je gotovo četvrtina letova američkih avio-kompanija u periodu od jula 2025. do jula 2026. kasnila, bila otkazana ili preusmjerena.
Dodavanjem deset novih situacija na listu okolnosti izvan kontrole avio-kompanija broj kašnjenja za koja se one smatraju odgovornima vjerovatno će se statistički smanjiti, što bi moglo da utiče i na način obeštećenja putnika.
The New York Times smatra da su prava putnika u avio-saobraćaju znatno oslabljena tokom administracije predsjednika Donalda Trumpa.
Među primjerima se navodi odustajanje od nastojanja da se porodicama omogući da sjede zajedno bez dodatnih troškova, kao i od prijedloga da avio-kompanije plaćaju naknade zbog poremećaja u saobraćaju.
Ni prava putnika sa invaliditetom nisu proširena u očekivanom obimu.
Ipak, nove američke izmjene ne utječu na pravo na povrat novca.
Putnici i dalje mogu da traže povrat novca za neiskorišteni dio putovanja ako avio-kompanija otkaže let ili promijeni red letenja odnosno plan putovanja, a putnik ne prihvati tu promjenu.
Razlog otkazivanja ili kašnjenja pritom nije važan.
Promjene koje stupaju na snagu 19. oktobra 2026., vjerovatno će najviše utjecati na izdavanje vaučera za obroke i hotelski smještaj, što je važan dio pomoći putnicima tokom dugih kašnjenja.
Šta se mijenja u Evropskoj uniji?
Američke izmjene značajno se razlikuju od nedavnih promjena evropskih propisa o pravima putnika u avio-saobraćaju.
Nakon decenije rasprava – jer postizanje dogovora između 27 država članica nije jednostavan proces – EU je postigla sporazum o novim pravima putnika u okviru pravila poznatih kao EU 261, koja bi trebalo da počnu da se primjenjuju 2027. godine.
Avio-kompanije više neće moći da prikrivaju dodatne troškove ručnog prtljaga, dok bi ostvarivanje prava na novčanu naknadu trebalo da bude jednostavnije.
Izmjene su ocijenjene kao neophodne jer se avio-saobraćaj povećava od pandemije.
Kako navodi portal EU Observer, tokom 2024. godine kroz vazdušni prostor EU putovalo je 1,1 milijardu putnika, dok prava putnika nisu značajnije ažurirana još od 2004. godine.
Nova pravila predviđaju sljedeće:
- Ručni prtljag: Svaka avionska karta uključivaće malu torbu koja može da stane ispod sjedišta ispred putnika, a cijena dodatnog kabinskog prtljaga moraće da bude jasno prikazana. Time se uklanjaju „skrivene“ naknade koje mnoge niskotarifne avio-kompanije naknadno naplaćuju za karte koje ne uključuju prtljag;
- Zajedničko sjedenje: Avio-kompanije više neće smjeti dodatno da naplaćuju putnicima sjedišta pored djece, starijih roditelja ili osoba sa invaliditetom;
- Naknade za kašnjenja i otkazivanja: Prema važećim pravilima, kada je let otkazan ili kasni najmanje tri sata, novčane naknade iznose od 250 do 600 eura, zavisno od dužine leta, odnosno od 264 do 683 dolara. Ta pravila o naknadama neće se mijenjati.
Slično američkim izmjenama, nova evropska pravila mijenjaju i kriterijume za vanredne okolnosti u kojima avio-kompanije nisu obavezne da isplate naknadu zbog kašnjenja ili otkazivanja leta.
Riječ je o događajima izvan njihove kontrole, poput ekstremnih vremenskih uslova ili, u evropskom slučaju, smrti pilota.
Avio-kompanije se protive novim pravilima
Avio-kompanije, međutim, nisu zadovoljne novim propisima.
Međunarodno udruženje za vazdušni saobraćaj (IATA), koje predstavlja više od 370 avio-kompanija odgovornih za približno 85 posto svjetskog avio-saobraćaja, navodi da su mnoga kašnjenja posljedica problema u kontroli letenja.
Prema ocjeni IATA, sistemi kontrole letenja nisu se razvijali dovoljno brzo da isprate rast avio-saobraćaja tokom prethodne decenije.
Udruženje takođe smatra da tri sata nisu dovoljna da avio-kompanija obezbijedi zamjenski avion i preveze sve putnike do njihovih odredišta.
Zbog toga kompanije, prema ovom obrazloženju, ponekad odlučuju da otkažu let, jer duža kašnjenja znače i veće troškove.
IATA smatra da bi putnici radije čekali duže i stigli kasnije nego da uopšte ne otputuju, čak i ako bi u slučaju otkazivanja dobili vaučere za hotel i obroke.
Ključna razlika između američkih i evropskih propisa
Najvažnija razlika između pravila SAD i EU odnosi se na tretman tehničkih problema sa avionima.
Prema novim američkim pravilima, pojedini neočekivani mehanički kvarovi koji moraju da budu otklonjeni prije nego što avion može bezbjedno da poleti mogli bi da budu svrstani među okolnosti izvan kontrole avio-kompanije.
To bi značilo da avio-kompanija možda ne bi morala da obezbijedi obroke, hotelski smještaj ili drugu pomoć koju inače obećava putnicima kada do poremećaja dođe iz razloga za koje je odgovorna.
U Evropskoj uniji većina uobičajenih tehničkih problema i dalje ostaje odgovornost avio-kompanije.
Zbog toga putnici prema evropskim pravilima mogu imati snažnija prava na novčanu naknadu i pomoć, iako konkretan ishod zavisi od uzroka i okolnosti poremećaja.
Najvažnije što američki putnici treba da zapamte kada putuju između Evrope i SAD jeste da je bitno koja avio-kompanija stvarno obavlja let, a ne samo kod koje je karta kupljena.
Ako Amerikanac putuje iz New Yorka u Pariz avionom kojim upravlja Er Frans (Air France), imaće zaštitu prema propisima EU.
Ako istom rutom putuje američkom avio-kompanijom, evropska pravila neće se primjenjivati na isti način.
Nasuprot tome, putnik koji leti sa aerodroma u EU za New York bit će obuhvaćen evropskim pravilima bez obzira na to koju avio-kompaniju koristi, jer let polazi iz Evropske unije i potpada pod njenu nadležnost.
Evropska pravila važe i za brojne teritorije izvan kontinentalne Evrope
Važno je znati i da se evropska pravila u ovom kontekstu primjenjuju na više destinacija nego što bi se moglo pretpostaviti.
Obuhvaćeni su i Gvadelupe, Francuska Gvajana, Martinik, Majot, Reinion, Sveti Bartolomej, Sveti Martin na francuskim Antilima, Azorska ostrva, Madeira i Kanarska ostrva.
Farska ostrva nisu obuhvaćena tim pravilima.
Evropski propisi o pravima putnika primjenjuju se i na letove za Island, Norvešku i Švajcarsku, kao i na letove iz tih država, budući da su dio šengenskog prostora.
I na kraju, pored poznavanja prava putnika u avio-saobraćaju, važno je imati i putno osiguranje.
Alex Ledsom, saradnica Forbesa
Know Your Airline Passenger Rights As U.S. And EU Rules Diverge
[post_publish_update_datetime]
