Desilo se to danas, 23. januara

Danas je petak, 23. januar, 23. dan 2026. godine.

Do kraja godine ima 342 dana.

1516. – Umro je španski kralj Fernando II i Peti katolik /kao Fernando II vladar Aragona, a Fernando Peti od Kastilje i Leona/, čiji je dolazak na tron ​​Aragona 1479. označio početak istorije ujedinjene Španije. Njegova supruga Isabella I postala je kraljica Kastilje 1474. godine, a on je naslijedio svog oca Huana II u Aragonu, i tako su se glavne iberijske države ujedinile. U želji da ojača Rimokatoličku crkvu i monarhiju, 1480. godine osniva zloglasni sud inkvizicije, a 1492. protjera Jevreje iz Španije. Bitku s Maurima završio je pobjednički 1492. godine, protjeravši ih iz južne španske pokrajine Granade, iste godine opremio je ekspediciju Kristofora Kolumba koja je otkrila Ameriku, a 1503. od Francuske je oteo Napuljsko kraljevstvo.

1719 – Ujedinjenjem Vaduza i Šelenberga stvorena je kneževina Lihtenštajn.

1744 – Umro je italijanski filozof, istoričar i pravni teoretičar Đovani Batista Viko, odnosno Đambatista, osnivač filozofije istorije i preteča moderne estetike. Godine 1697. postao je profesor retorike na univerzitetu u svom rodnom Napulju. Prije toga, deset godina je proučavao Platona i Kornelija Tacita, svoje omiljene pisce, jer je prvi, po njemu, “opisivao idealnog čovjeka, a drugi čovjeka kakav jeste”. Godine 1735. napuljski kralj Karlo III imenovao ga je za kraljevskog istoriografa. Smatrao je da se pravo rađa iz svijesti čovječanstva i da učestvuje u promjenama ljudskog duha /mišljenja/, pa razlog za promjene treba tražiti u opštoj istoriji ljudskog razvoja. Tvrdio je da je površinski osjećaj za pravdu instinktivan i da se izražava u religioznim oblicima, da u kasnijem razvoju čovjek postaje sposoban za apstraktno mišljenje pa tek onda za filozofske principe prava. U skladu s tim, podijelio je rimsko pravo na božansku, herojsku i ljudsku fazu, a historiju je – prema „zakonu istorijskih ciklusa“ – posmatrao kao kružni tok i izmjenu ove tri faze. Ovo shvatanje je osnova njegove filozofije istorije, koju je uspostavio kao zasebnu naučnu disciplinu, poistovećujući je sa svešću čovečanstva o svojim postupcima: istoriju stvara čovek, izvan prirodnog sveta. Poeziju je izdvojio kao autonomnu emanaciju duha, a sam je pisao stihove na latinskom i italijanskom jeziku. Protiv kartezijanskog primata razuma, stvorio je teoriju o tri glavna stupnja duha: emocionalnom, fantazijskom i racionalnom, pri čemu se umjetnost stvara u drugom stupnju, a filozofija je izraz čistog uma. Djela: “Principi nove nauke o zajedničkoj prirodi naroda”, “Univerzalni zakon”, “Autobiografija”.

1783. – Rođena je francuska spisateljica Mari Anri Bejl, poznata kao Stendhal, začetnik francuskog realizma, jedan od tvoraca realističkog i psihološkog romana. Kao oduševljeni pristalica Francuske revolucije, borio se protiv rojalista, jezuita i bogataša, kritizirajući buržoaski moral. Djela: romani “Crveno i crno”, “Kartuzija od Parme”, “Lissien Leven”, “Armance”, studije “Rasin i Shakespeare”, “Haydnov život”, “Istorija slikarstva u Italiji”, “Rim, Napulj i Firenca”.

1804. – Iliju Birčanina pogubio dahi Fočić Mehmed-aga u Podgorini u Valjevu. Istog dana ubijen je Aleksa Nenadović, vojvoda valjevski, takođe jedan od najuglednijih Srba, čime su započeli seci knezova, na šta je narod odgovorio Prvim srpskim ustankom.

1806 – Umro je engleski državnik Vilijam Pit mlađi, koji je 1783. postao najmlađi premijer u istoriji Velike Britanije. Tokom svog mandata na čelu vlade do 1801. i od 1804. do 1806. vodio je ekspanzivnu kolonijalnu politiku, au Indiji je učvrstio britansku vlast, reformišući administraciju. Kao zakleti neprijatelj Francuske revolucije, bio je glavni organizator evropskih koalicija protiv revolucionarne i napoleonske Francuske.

1832. – Rođen je francuski slikar Eduar Mane, jedan od začetnika impresionizma i najznačajnijih slikara druge polovine 19. veka. Počeo je pod uticajem španskog slikara Francisca Goye i francuskih realista. Slikao je uglavnom uljem, a iz tog opusa izdvajaju se portreti Emila Zole, Georgesa Clemenceaua, Stephanea Mallarméa, Marsela Prusta. Bio je odličan kolorista sa posebnim darom za dočaravanje atmosfere, što je posebno vidljivo na slikama „Doručak na travi“, „Bal kod Foli-Beržera“, „Balkon“, „Olimpija“.

1888 – Umro je francuski pisac Ežen Martin Labiš, koji je duhovito karikirao francusko građansko društvo u 19. veku u komedijama i vodviljima. Djela: “Slamnati šešir”, “Put gospodina Perishona”.

1891. – Rođen je italijanski revolucionar i teoretičar Antonio Gramši, osnivač Komunističke partije Italije 1921. Uređivao je listove “Il grido del popolo”, “Avanti” i “Ordine nuovo”. Fašisti su ga uhapsili 1926. i osudili na 20 godina zatvora 1928. Pušten je 1936. godine, ali je, izmučen zatvorom i bolešću, ubrzo umro. Djela: “Istorijski materijalizam i filozofija Benedetta Crocea”, “Intelektualci i konstrukcija kulture”, “Bilješke o Makijaveliju, politici i modernoj državi”, “Književnost i narodni život”, “Prošlost i sadašnjost”, “Pisma iz zatvora”.

1898. – Rođen je ruski filmski reditelj Sergej Mihajlovič Ajzenštajn, jedan od najvećih teoretičara i stilista svjetske kinematografije, postavio je temelje filmske umjetnosti, po mišljenju mnogih filmskih istoričara i kritičara najveći režiser u istoriji filma. Po zanimanju arhitekta, u početku je crtao plakate, radio kao scenograf i reditelj, unoseći novine na scenu, težeći čistim realističkim elementima u pozorištu. Filmom je počeo da se bavi kao montažer 1923. Tvorac je teorije horizontalne i vertikalne montaže i teorije asinhronije. Dao je neprocjenjiv doprinos oblikovanju filmskog izražajnog jezika i izvršio ogroman utjecaj na razvoj filma. Djela: filmovi “Štrajk”, “Bojni brod Potemkin”, “Oktobar”, “Staro i novo”, “Sentimentalna romansa” /snimano u Francuskoj/, “Neka živi Meksiko”, “Aleksandar Nevski”, “Ivan Grozni”, knjige “Filmski osjećaj”, “Filmska forma”.

1916. – U Krfskom kanalu počelo sahranjivanje srpskih vojnika u “Plavoj grobnici” u Prvom svetskom ratu. Nakon nadljudskih napora u albanskim gudurama i dodatne golgote od 160 kilometara pješačenja uz močvarnu obalu od Skadra do Valone, zbog nepojavljivanja obećanih savezničkih brodova, vojnici su masovno umirali od tifusa, gladi i iscrpljenosti. Kako na Krfu i ostrvu Vid, na koje su prebačeni tifusari, nije bilo dovoljno prostora, te zbog opasnosti od širenja epidemije, odlučeno je da se zakopaju u more. Prema zvaničnim, ali nepotpunim podacima, pošto nisu evidentirani svi poginuli, do 23. marta 1916. godine u Krfskom kanalu je sahranjeno 4.847 srpskih vojnika i oficira. Svi naši brodovi koji prolaze staju i odaju počast onima koji su sahranjeni u “Plavoj grobnici”.

1928. – Rođena je francuska filmska glumica Jeanne Moreau, koja se proslavila u filmovima francuskog “Novog talasa” nakon Drugog svjetskog rata. Filmovi: “Lift za izgubljene”, “Ljubavnici”, “Opasne veze”, “Moderato Cantabile”, “Noć”, “Džil i Džim”, “Proces”, “Eva”, “Sluškinjin dnevnik”, “Viva Marija”, “Falstaf”, “Katarina Velika”. Režirala je film “Svjetlo” prema vlastitom scenariju.

1931 – Umrla je ruska balerina Ana Pavlovna Pavlova, najveća baletska umetnica klasičnog stila početka 20. veka. Karijeru je započela u Petrogradu, plešući sa čuvenim Vaclavom Nižinskim u “Ruskom baletu” Sergeja Djagiljeva. Tada je osnovala svoju grupu sa kojom je sa velikim uspehom nastupala širom sveta, a posebno je oduševila publiku svojim nastupom u baletima „Smrt labuda“, „Leptiri“, „Šopiniana“, „Labuđe jezero“, „Žizel“, „Rejmon“.

1937 – Prva grupa od trideset Jugoslovena otišla je u Španiju u borbu protiv fašizma. U republičkoj vojsci borilo se 1.300 Jugoslovena, od kojih je 670 poginulo.

1943 – Britanska Osma armija je u Drugom svetskom ratu potisnula Nemce i zauzela Tripoli u Libiji.

1944. – Umro je norveški slikar Edvard Munk, svjetski poznat po slici “Vrisak”. Odlikuje se izražajnim okruglim oblicima, pojednostavljenim konturama, koji kombinuju arhaičnu sliku nordijske usamljenosti sa modernim alegorijskim izrazom psihičke patnje.

[1945-SovjetsketrupesuzatočeneujesenDrugogsvetskogratapremaBerlinuiizbileusevernuOdruPoljska[1945-SovjetsketrupekojesunezadrživonapredovaleuDrugomsvjetskomratupremaBerlinuizbilesunarijekuOdruuPoljskoj

1968. – Sjevernokorejska mornarica zarobila je u svojim teritorijalnim vodama američki brod “Pueblo” – plutajuću špijunsku stanicu sa uređajima za prisluškivanje i dešifriranje.

1989 – Umro je španski slikar Salvador Dali, ekscentrik visokog stila, jedan od najvećih slikara 20. veka, koji je uzdrmao temelje slikarstva. Prošao je kroz faze futurizma, kubizma i apstraktnog racionalizma, prije nego što je naginjao nadrealizmu, uvijek sa crtežom izvedenim do savršenstva. Naslikao je iracionalan i fantastičan svijet snova i halucinacija. Tridesetih godina 20. vijeka slikao je djela koja su izazvala šok /”Veliki onanist”, “Girafa gorila”, “Predosjećaj građanskog rata”/. Radio je i kao kostimograf i scenograf u filmovima svog zemljaka Luisa Bunjuela “Andaluzijski pas” i “Zlatno doba”. Napisao je autobiografsko djelo “Tajni život Salvadora Dalija”.

1992 – Estonski premijer Edgar Savisar podneo je ostavku zbog nestašice hrane i energije u novoj državi koja se otcepila od SSSR-a.

1998. – Bivši južnoafrički predsjednik Peter William Botha rekao je na sudu – gdje se pojavio pod optužbom da je ometao rad Komisije za istinu iz ere aparthejda – da ipak nema za šta da se izvinjava.

2000 – Više od milion ljudi protestovalo je u centru Madrida protiv obnovljene kampanje nasilja baskijske terorističke organizacije ETA.

2004 – Evropska sonda “Mars ekspres” otkrila je vodu u obliku leda na južnom polu planete Mars.

2006. – U teškoj željezničkoj nesreći u Bioču kod Podgorice poginula su 44 putnika, a 258 je povrijeđeno.

2012 – Francuski Senat usvojio je zakon kojim je poricanje genocida koji je Otomansko carstvo počinilo nad Jermenima početkom 20. vijeka proglasilo krivičnim djelom. Turski premijer Tayyip Erdogan oštro je protestirao zbog usvajanja zakona koji on smatra “diskriminatornim i rasističkim”.

2015 – Umro je Abdulah bin Abdulaziz al Saud, saudijski kralj koji je bio viđen kao reformator, dozvolio je blage kritike svoje vlade i vjerovao da ženama treba dozvoliti da rade. Kralj Saudijske Arabije od avgusta 2005. godine, a vodi zemlju od 1996. nakon što je njegov polubrat, kralj Fahd, doživio moždani udar.

2016 – Reprezentacija Srbije osvojila je treću uzastopnu titulu Evropskog prvenstva u vaterpolu. Finalnu utakmicu Srbije i Crne Gore pratilo je više od 18.000 ljudi, što je rekord u istoriji ovog sporta.

2017 – Umro je Gordon Ficdžerald Kej, britanski pozorišni i televizijski glumac. Najpoznatiji po ulozi u seriji “Zdravo, zdravo”, gdje je glumio Renéa Artauda.