Na stranicama koje slijede Sarajka Sanja Kulenović kazuje priču svoje porodice o odlučnosti i upornosti da održe privrženost i komunikaciju unatoč traumatičnoj razdvojenosti tokom opsade njihovog grada (1992-1995). Hiljade porodica su bile razdvojene zbog bombardovanja, snajperskog djelovanja, lišavanja osnovnih životnih potreba i drugih vidova nasilja koje su gotovo četiri godine nad njima činile srpske nacionalističke snage koje su grad držale pod opsadom. Ovo je rijedak objavljeni opis nedaća s kojima su se te porodice suočavale, njihovog odnosa sa članovima porodice koji su bili u inostranstvu, i snalažljivosti koja je Sarajlijama i njihovim porodicama u dijaspori bila potrebna kako bi ih prebrodili.
Od Osmanlija do Olimpijade
Oslanjajući se na ratnu prepisku između članova porodice, ova uzbudljiva lična priča daje značajan doprinos literaturi o utjecaju opsade na svakodnevni život. Začudo, to nije jednostavna priča o jednoj očajnoj, ovisnoj sarajevskoj porodici koja prima pomoć od svojih rođaka iz Amerike koji su imali više sreće u životu: Sanja Kulenović nam otkriva kako su i oni koji su živjeli u izobilju u Americi 20. vijeka također žudjeli za emocionalnim održavanjem porodičnog života kao i njihove porodice koje su živjele pod opsadom u Sarajevu. Ljudske veze održale su se mada ih je razdvajao okean. Unatoč oskudici i strahu, opkoljeni članovi porodice uspjeli su slaviti važne događaje istovremeno sa svojima u Americi, stvarajući tako nove vrste porodičnih veza u dijaspori.
Dio ove ratne priče odvija se u Sarajevu, gradu koji je izrastao iz manjih naselja kada su Osmanlije osvojile tu regiju sredinom 15. vijeka. Bilo je to vojno ranjivo mjesto, uz rijeku Miljacku, u dolini koju su s tri strane poput amfiteatra omeđivale visoke strme litice. Jedini lakši prilaz gradu je na zapadu na ravnoj aluvijalnoj ravnici koja se postupno širi sve dok ponovno ne naiđe na opasne planine nekoliko kilometara od grada. Ta će ranjivost progoniti grad sljedećih nekoliko vijekova.
Osmanlije su sprva koristili grad kao garnizon koji je opskrbljivao obližnje vojne logore sedlima, užadima, oružjem i hranom potrebnim za daljnje napade na hrišćanske sile na zapadu. Tu su namjeravali izgraditi važnu osmansku i islamsku carsku ispostavu. Isabeg Ishaković, namjesnik osmanske Bosne i legendarni utemeljitelj grada, tokom 1460-ih je započeo izgradnju džamija, tržnica i administrativnih građevina, od kojih su mnoge, mada oštećene teškom artiljerijom srpskih snaga u ranim 1990-im, do danas preživjele u centralnom dijelu grada.
Ovisnost Sarajeva o osmanskoj ekspanziji, koja je bila pokretač njegovog rasta, postala je ranjiva kada su habsburške i savezničke snage prvo zaustavile, a potom preokrenule osmanska osvajanja i preuzele teritorij koji okružuje Bosnu. Godine 1697. habsburški princ Eugen Savojski predvodio je prvi direktni napad na Sarajevo, zaustavivši sav otpor i zapalivši cijeli grad u roku od nekoliko sati. Uznemireni zbog ranjivosti grada na takve napade, osmanske vođe podigli su zidine oko Sarajeva, čiji se ostaci i danas mogu vidjeti. Vojna vrijednost tih zidina nikada nije testirana. Vremenom je, s promjenom tehnologije ratovanja u 19. vijeku, i zastarjela.
Pošto su Osmanlije u 18. i 19. vijeku bile protjerane iz dijelova jugoistočne Evrope, Bosna je ostala isturena osmanska pokrajina u široj regiji, okružena raznim hrišćanskim državama. Osmansko razdoblje je završilo nakon pobune mahom srpskih seljaka protiv uglavnom muslimanskih veleposjednika 1875. godine. Rat, nemiri i osmanski poraz doveli su velike sile do Berlinskog kongresa 1878. godine, gdje su evropske diplomate odlučile dodijeliti Bosnu i Hercegovinu Habsburgovcima da je “okupiraju i njome upravljaju”.
Očekivana okupacija izazvala je burnu reakciju tamošnjih muslimana, koji su (zajedno s malim brojem pravoslavnih hrišćana) organizovali masovni otpor habsburškim snagama koje su ušle u pokrajinu sa sjevera i jugozapada. Hvaljenoj habsburškoj vojsci trebalo je više od 300.000 vojnika i četiri mjeseca borbi da obuzda ustanak, koji je efektivno okončan habsburškim osvajanjem Sarajeva, 17. augusta 1878. Ispostavit će se da je taj ustanak u ljeto 1878. godine bio drugi od četiri koje su Bosanci i Sarajlije pokrenuli protiv neželjenih stranaca. (Prvi je bio uzaludni pokušaj da se odbije napad princa Eugena 1697. godine).
Nakon što su vojnim putem obuzdali pokret otpora 1878, habsburški zvaničnici su sljedećih 40 godina uz relativno malo nasilja vladali tom pokrajinom. Habsburški vladari pokrenuli su intenzivnu građevinsku djelatnost kojom je osmanskoj dodana zapadna dimenzija grada; izgradili su Vijećnicu, centralnu katoličku katedralu i školu islamskih studija. Urbanisti iz habsburškog doba proširili su grad na zapad, gdje je nastao Marijin Dvor i izgradile se građevine koje su prihvatile skoro trostruko povećanje stanovništva i stanovnicima osigurale nove sisteme vodovoda, kanalizacije i cesta, kao i tramvaj koji je povezivao istok sa zapadom i nove željezničke stanice i kolosijeke.
Dinamični rast iz habsburške ere okončan je tokom i nakon Prvog svjetskog rata, jer su tri velika evropska multinacionalna carstva – Osmansko, Habsburško i Rusko – u poslijeratnim godinama zamijenjena manjim, uglavnom nacionalnim državama. Iz bijede i razaranja Prvog svjetskog rata nastala je nova, višenacionalna južnoslavenska država, koja se formalno zvala Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, sve dok 1929. nije preimenovana u Kraljevinu Jugoslaviju. Iako je bio smješten najbliže geografskom središtu Jugoslavije, grad Sarajevo je tokom 1920-ih i 1930-ih godina bio zapostavljen, te je stoga stagnirao i nazadovao u odnosu na favorizirane gradove Beograd, Zagreb i Ljubljanu.
Ispostavit će se da Kraljevina Jugoslavija nije bila dorasla njemačkim i talijanskim osvajačkim snagama. Početkom aprila 1941. godine Luftwaffe je devet dana izvodio smrtonosno, razorno bombardovanje Sarajeva. U trećem upadu stranih snaga u grad u njegovoj povijesti, njemačke trupe su potom 15. aprila u grad ušle gotovo bez otpora, dok su se demoralisane snage Jugoslavenske kraljevske vojske povukle u okolna brda i ostavile grad nebranjen. Nijemci su grad dodijelili novoosnovanoj Nezavisnoj državi Hrvatskoj, kojom je upravljao ustaški režim. Novi režim je odmah krenuo u genocidnu kampanju protiv Jevreja, Roma i Srba. Sarajevski Jevreji i Romi masovno su deportovani i završili u raznim logorima, gdje su zajedno s milionima drugih istrijebljeni u holokaustu.
Odmah po okupaciji pojavila su se dva autohtona pokreta otpora: partizani – komunistički pokret – pružali su svesrdni, aktivni otpor okupatorima tokom cijelog rata. Četnici, koji su nastali od ostataka jugoslavenske vojske, u početku su se borili protiv okupatorskih vlasti, ali su ubrzo komunističke partizane počeli doživljavati kao glavne neprijatelje i transformisali se u srpsku nacionalističku vojsku s namjerom da vrate srpskog kralja na vlast. Oba ta pokreta su s prekidima djelovala u okolini Sarajeva uglavnom se boreći između sebe, ali su obje grupe povremeno vršile i sabotaže i upade u Sarajevo, te među stanovnicima grada vrbovale nove sljedbenike. Ovaj kompleksni građanski sukob utjecao je na način na koji su Sarajlije doživljavale taj rat. Neki su otišli u partizane ili četnike, drugi su učestvovali u vlasti, kao dio ustaškog režima ili u organima gradske vlasti, ali većina je ostala u gradu bez aktivnog učešća u bilo kojem političkom pokretu. Neki su potpisivali peticije ili se na razne načine bunili protiv ekscesa ustaškog režima, ali bezuspješno.
Pred kraj rata, partizanske snage (među njima i nekolicina Sarajlija) istjerale su okupatore iz grada, što je bio četvrti slučaj uspješnog zauzimanja grada u 125 godina. Partizanska pobjeda je postignuta uz znatne gubitke, ali su borbe trajale samo nekoliko dana. Bosna je ponovo postala najunutrašnjija republika nove Socijalističke federativne Jugoslavije, a Sarajevo grad u samom njenom središtu. Oko 45 godina kasnije, ta pozicija u središtu Federacije, učinit će da i Sarajevo i Bosna budu znatno ranjiviji na pritiske koji su dolazili iz susjedne Srbije i Hrvatske.
U skladu s marksističkom doktrinom i sovjetskim modelom kojem su se (do 1948. godine) divili novi čelnici, Sarajevo je pod novim komunističkim vođama krenulo u akciju industrijalizacije, modernizacije i brzog urbanog širenja. U roku od jedne decenije, nikle su fabrike, razasute dolinom Miljacke, osiguravajući posao za hiljade ljudi, a stambena područja nastavila su se širiti uz obronke brda oko centralnog dijela grada i na otvoreno Sarajevsko polje na zapadu. Naposljetku, u kasnim 1970-im i 1980-im, ta na kreditima zasnovana ekspanzija usporit će se, a ubrzana inflacija gurnut će cijelu Jugoslaviju u duboku, dugotrajnu ekonomsku krizu.
U jednoj od rijetkih svijetlih tačaka usred općeg nezadovoljstva i porasta nepovjerenja u socijalističku vlast, Sarajevo i obližnja područja profitirali su i ekonomski i psihološki od organizacije Zimskih olimpijskih igara 1984. godine. Izgradnja i proširenje infrastrukture uglavnom su okončani kada su završile Olimpijske igre, a jedna od gorkih ironija rata i opsade bit će upravo materijalni ostaci Olimpijskih igara.
Totalni rat
Kako se kasnih 1980-ih jugoslavenska federacija suočavala sa sve većim problemima političkih blokada i ekonomske stagnacije, nacionalizam se razvio kao moćna politička ideologija, koja je potkopavala povjerenje i podršku središnjoj vladi. Dok je komunizam bio u slobodnom padu diljem istočne Evrope, Jugoslavija se počela raspadati i slijediti taj primjer, što je dovelo do pobjede nacionalističkih stranaka 1990. na prvim višestranačkim izborima u pet decenija. Za Sarajevo i njegove stanovnike, srpski nacionalizam postao je pošast koja će, u proljeće 1992. godine, oružane snage bosanskih Srba navesti da opkole grad i stave ga opsadu.
Dana 3. maja 1992. godine, snage bosanskih Srba dovršile su opkoljavanje grada i uspostavile kontrolu nad svim ulazima i izlazima iz njega. Radovan Karadžić, govoreći samo sedam dana kasnije, iznio je sumornu stvarnost koja će tu vladati gotovo četiri godine: “Držimo sve svoje krajeve, sve opštine, sva naselja od Sarajeva i držimo naše neprijatelje… u potpunom okruženju, tako da im ne može da dođe vojna pomoć, ni u ljudstvu, ni u naoružanju.” On je potcijenio svrhu i posljedice opsade. Ali sudije Haškog tribunala pred kojima mu je suđeno nisu. Utvrđeno je da su okolne snage bosanskih Srba “provodile kampanju snajperskog djelovanja i granatiranja s namjerom teroriziranja civilnog stanovništva, te da su provodile opsadu grada s brojnim ciljevima… uključujući cilj držanja grada pod čvrstom blokadom.”
Budući da su snage bosanskih Srba namjerno gađale civile s namjerom da uspostave vladavinu terora, opsada 1990-ih bila je daleko teža, smrtonosnija, razornija i dugotrajnija od prethodnih vojnih sukoba u kojima je ovaj grad zauziman 1697, 1878, 1941. i 1945. godine. U nekim aspektima bilo je to nalik na srednjovjekovnu opsadu, kao što su primijetili neki promatrači, ali je to bio i potpuno moderni totalni rat koji je svakog u gradu pretvorio u supočinitelja, žrtvu, heroja ili preživjelog, a ponekad su pojedinci u toku rata imali više od jedne od tih uloga. Bila je to i jedina od ranije spomenutih pet vojnih akcija koja nije rezultirala vojnim osvajanjem od strane napadačkih snaga.
Tragično, stradalo je više od 10.000 Sarajlija, među kojima i mnogo djece. Broj ranjenih bio je još veći. Nijedna porodica nije ostala netaknuta ratom. Ali brojke nikako ne mogu obuhvatiti ljudsku agoniju, smrt i razaranje koje su snage bosanskih Srba u te četiri godine nanijele gradu. Sudije Haškog tribunala imali su pravo: vojne snage bosanskih Srba raspoređene oko Sarajeva gađale su civile nasumično, što je unijelo strah u svako domaćinstvo i svakog pojedinca. Za autora ovih redova, kao i za svakog ko je posjetio grad ili proživio opsadu, slike ljudske bijede i fizičkog uništenja neizbrisivo su urezane u sjećanje i uvijek će biti izvor i tuge i bijesa prema počiniteljima.
Sanja Kulenović, autorica
Pa ipak, smrt, patnja i razaranje naišli su na otpor gotovo svakog Sarajlije koji je ostao u gradu. Otpor je poprimio mnoge oblike, od aktivnog učešća u oružanoj obrani grada do brojnih različitih oblika nenasilnog građanskog otpora, među kojima je i održavanje približno normalne ljudske egzistencije usred nasilja i razaranja. Dvije među rijetkim sistematičnim studijama svakodnevnog života su knjige Ivane Maček, koje sadrže opservacije i uvide ove školovane antropologinje koja je posjetila grad tokom opsade. Ostali prikazi svakodnevnog porodičnog života često su kratki i dio su drugih specijaliziranih pitanja kojima se bave stotine objavljenih memoara, autobiografija i sekundarnih prikaza opsade. Ovo djelo pripada kategoriji građanskog otpora, jer opisuje dotad zanemareno održavanje porodičnih veza unatoč razdvojenosti koju je nametnula sama opsada. Kazujući o tome, Sanja Kulenović je progovorila o hiljadama sličnih primjera nepokolebljive odlučnosti da se u velikim nedaćama ostane i čovjek i human.
University Press sa zadovoljstvom predstavlja izdanje knjige Sanje Kulenović na jeziku regije u kojoj su se zbili mnogi događaji, kao potresnu priču o porodici koja se nije dala podijeliti mada je bila razdvojena, i kao doprinos naučnoj literaturi o svakodnevici života i preživljavanja u gradu tokom opsade.
Datum i vrijeme objave: 17.01.2026 – 08:00 sati
