Desilo se to danas, 13. decembra

Danas je subota, 13. decembar, 347. dan 2025. godine.

Do kraja godine je ostalo još 18 dana.

1204. – Umro je jevrejski filozof, ljekar, matematičar i astronom Mojsije Majmonid, Aristotelov sljedbenik, najveći jevrejski filozof srednjeg vijeka. U svom najvažnijem filozofskom djelu – “Vodič kroz ljubav” pokušao je da uspostavi religiju na racionalnim osnovama, što je izazvalo žestoke osude ortodoksnih pristalica judaizma. Napisao je nekoliko astronomskih i matematičkih rasprava i 18 medicinskih rasprava sa teorijama daleko ispred svog vremena.

1553. – Rođen je francuski kralj Henri Četvrti (od Navare), prvi monarh iz dinastije Burbona, ranije vođa hugenota u vjerskom ratu sa rimokatolicima. Tokom svoje vladavine od 1589. do svoje smrti 1610. godine, obnovio je unutrašnji mir u Francuskoj “Nantskim ediktom” o vjerskoj toleranciji 1598. godine, učvrstio ekonomsku i političku moć i ojačao kraljevsku vlast.

1570. – Danska je priznala nezavisnost Švedske.

1642. – Holandski moreplovac Abel Tasman otkrio je zemlju koju je nazvao holandskom provincijom Novi Zeland, ali nije iskrcao zbog straha od domorodaca Maora. Zasluge za otkriće Novog Zelanda pripadaju i engleskom moreplovcu Džejmsu Kuku, koji se 1769. godine iskrcao na jedno od novozelandskih ostrva.

1780. – Rođen je ruski diplomata Karl Robert Vasiljevič Neselrode, ministar vanjskih poslova Rusije od 1822. do 1856., koji je provodio reakcionarnu politiku Svete alijanse, osnovane nakon Bečkog kongresa 1815. Učvrstio je ruski utjecaj na Balkanu i snažno podržavao vanjsku politiku Chacellornich u Austriji.

1784. – Umro je engleski pisac i leksikograf Semjuel Donson, čiji je “Rečnik engleskog jezika” iz 1755. više od jednog veka važio za najmerodavniji na engleskom govornom području. Zahvaljujući najboljoj biografiji na engleskom jeziku svog prijatelja Damesa Boswella “Život dr. Johnsona”, postao je poznat barem koliko i njegova vlastita djela. Ostala djela: poema “Taština ljudskih želja”, tragedija “Irena”, kritičko djelo “Životi pjesnika”.

1797. – Rođen Hajnrih Hajne, nemački pisac jevrejskog porekla, jedan od najvećih pesnika 19. veka, čija je poezija suptilnog lirizma, iskrenih emocija i osećajnosti ublažene ironijom, krajnji domet romantizma. Nakon studija prava u Getingenu i putovanja po Evropi, zbog sukoba sa reakcionarnim snagama, napušta Nemačku i odlazi u Pariz. Tamo se sprijateljio sa Karlom Marksom i napisao čuvenu pesmu “Tkači” i pesmu “Nemačka zimska bajka”, u kojoj je dostigao vrhunac satirične lirike. Prethodno je „Knjigom pesama“ 1827. godine uveo potpuno novi ton u nemačku liriku, što je učinio i u nemačkoj prozi delom „Slike sa putovanja“. U Parizu je delovao kao duhovni posrednik između Nemaca i Francuza: u proznoj zbirci „Salon” obavestio je Nemce o duhovnim prilikama u Francuskoj, a za francuske čitaoce napisao je dela „O istoriji novije lepe književnosti u Nemačkoj” i „Prilog istoriji religije i filozofije u Nemačkoj”. Ostala djela: zbirke “Nove pjesme”, “Romansero”, poema “Ata Trol”.

1808 – Madrid je kapitulirao pred francuskim carem Napoleonom I.

1816. – Rođen je njemački industrijalac i pronalazač Ernst Werner fon Simens, koji je sa svoja tri brata osnovao gigantsku kompaniju “Simens”. Izumio je telegraf sa kazaljkom 1846. godine, dinamo mašinu 1866. godine i električni tramvaj 1879. godine.

1862. – U bici kod Fredericksburga u američkom građanskom ratu, južnjački general Robert Lee sa 80.000 vojnika pobijedio je sjevernog generala Ambrosea Burnsidea, koji je pod svojom komandom imao skoro dvostruko više vojnika – 150.000. Bearside je izgubio oko 14.000 ljudi tokom teških borbi duž rijeke Massaponax.

1877 – Srpski kralj Milan Obrenović odazvao se pozivu Rusije, koja je bila u ratu sa Osmanskim carstvom, a Srbija je objavila drugi rat Islamskom carstvu, iako se još nije oporavila od poraza u prvom. Srpska vojska je ubrzo pobedila Turke i oslobodila južne srpske gradove Niš, Belu Palanku, Pirot, Kuršumliju, Prokuplje i Vranje. Krajem januara 1878. rat je okončan mirom Rusije i Osmanskog carstva u San Stefanu na štetu Srbije, ali su uslovi tog mira promenjeni na Berlinskom kongresu kasnije te godine. Srbija i Crna Gora su priznate kao nezavisne države, a Srbiji je priznato teritorijalno proširenje. Austro-Ugarska je dobila mandat da okupira Bosnu i Hercegovinu.

1937. – Japanske trupe zauzele su kineski grad Nanking i u narednih šest sedmica brutalno ubile oko 200.000 Kineza, uglavnom civila, a krvoproliće je ušlo u istoriju pod nazivom “silovanje Nankinga”.

1939 – U prvoj velikoj pomorskoj bitci Drugog svetskog rata, britanske krstarice “Exeter”, “Ajax” i “Achilles” u blizini zaliva La Plata u Atlantskom okeanu teško su oštetile i onesposobile nemački bojni brod “Admiral Graf von Spee”, koji je prethodno potopio devet trgovačkih brodova tokom krstarenja južnim Atlantskim okeanom.

1943 – Tokom Drugog svetskog rata, sovjetska vlada je povodom odluka Drugog zasedanja Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije objavila da odluke AVNOJ-a „pomažu daljoj uspešnoj borbi naroda Jugoslavije protiv Hitlerove Nemačke“.

1944. – Japanski avion natovaren eksplozivom, kojim je upravljao pilot samoubica /kamikaze/, srušio se u Drugom svjetskom ratu na američku krstaricu “Nashville”, pri čemu su poginula 133 člana posade.

1967 – Sedam mjeseci nakon uspostavljanja vojne diktature u Grčkoj, vojna vlada je izvršila državni udar i kralj Konstantin je bio primoran da pobjegne u Rim sa svojom porodicom. U poruci naciji, kralj je prethodno zatražio podršku u “obnavljanju demokratije i slobode”, ali su njemu lojalne jedinice isključene i izolovane, a vojna hunta je unaprijed obaviještena o kontranapadu.

1981. – Predsjednik Poljske Wojciech Jaruzelski uveo je vanredno stanje u zemlji, čime je zabranjeno dalje djelovanje nezavisnog sindikata “Solidarnost”, koji se zalagao za radikalne reforme, ali i onemogućena mogućnost vojne intervencije spolja.

1982. – Oko 3.000 ljudi poginulo je u zemljotresu u Sjevernom Jemenu, u provinciji Damar, stotinjak kilometara jugoistočno od glavnog grada Sane.

1988 – U Kongu je uz posredovanje SSSR-a i SAD potpisan Protokol Angole, Kube i Južne Afrike, čime je otvoren put nezavisnosti Namibije i okončanju građanskog rata u Angoli, koji je počeo 1975. godine.

1990. – Predsjednik Afričkog nacionalnog kongresa Oliver Tambo došao je u Južnu Afriku prvi put nakon 30 godina egzila.

1991. – bivše sovjetske republike Kazahstan, Kirgistan, Tadžikistan, Turkmenistan i Uzbekistan odlučile su da se pridruže Zajednici nezavisnih država.

1992 – Umro je Aleksandar Tirnanić, fudbaler i trener reprezentacije Jugoslavije.

1994. – Predsjednik Namibije Sam Nujoma i njegova vladajuća stranka proglašeni su pobjednicima prvih izbora u toj afričkoj zemlji nakon sticanja nezavisnosti.

1995. – Evropski parlament prihvatio je Tursku u Evropsku carinsku uniju uprkos snažnim prigovorima Ankare zbog masovnog kršenja ljudskih prava.

1995 – Rumunski avion se srušio nakon poletanja sa aerodroma u Veroni u severnoj Italiji, niko od 49 ljudi u njemu nije preživeo pad.

2001 – Američki predsednik Džordž Buš objavio je da se SAD povlače iz Ugovora o antibalističkim raketama (ABM) iz 1972. kako bi nastavile sa razvojem svog antiraketnog programa.

2003 – Američke snage uhapsile su svrgnutog predsjednika Iraka Sadama Huseina, koji se skrivao u podzemnom skloništu u blizini svog rodnog grada Tikrita. Potraga za njim trajala je skoro devet mjeseci otkako su američko-britanske snage izvršile invaziju na Irak. Osuđen je na smrt vješanjem i pogubljen 30. decembra 2006. godine.

2004 – Predstavnici 13 podunavskih zemalja potpisali su na ministarskom sastanku u Beču „Dunavsku deklaraciju“ kojom su se obavezali na bolju saradnju u cilju uspostavljanja održivog upravljanja vodnim resursima sliva Dunava.

2007 – Lideri 27 zemalja članica EU potpisali su u Lisabonu sporazum o reformama

institucija Unije.

2007 – Umro je Ike Turner, američki muzičar, pionir roka.

2010 – Umro je Richard Holburk, američki diplomata, američki državni sekretar. Njegova smrt zatekla ga je na poziciji specijalnog izaslanika Bijele kuće za Afganistan i Pakistan. Godine 1995. kao američki posrednik učestvovao je u mirovnim pregovorima koji su doveli do potpisivanja Dejtonskog sporazuma, čime je okončan rat u Bosni i Hercegovini.