Ne zavaravajte se: uprkos tvrdnjama američkog predsjednika Donalda Trumpa, potpredsjednika J. D. Vancea i njihovih MAGA akolita, Evropska unija nije u padu. U mnogim aspektima, projekat EU je uspio iznad najoptimističnijih očekivanja svojih osnivača.
Prvi put u modernoj historiji, Evropu su druge sile prepoznale kao političkog aktera samog po sebi, a ne samo kao tržište ili labav skup suverenih država. To nije bio slučaj nakon pada Berlinskog zida 1989. godine, pa čak ni nakon proširenja EU na istok početkom 2000-ih. Tokom protekle tri decenije Evropa je izgradila politički i regulatorni poredak koji vanjske sile više ne mogu zaobići baveći se pojedinačno sa 27 nacionalnih vlada. Umjesto toga, moraju se odnositi prema Evropi kao prema jednom.
Ovo je sve očiglednije u načinu na koji strane sile oblikuju svoje politike i akcije. Čak i Trumpova nova Strategija nacionalne sigurnosti (NSS), naprimjer, govori o opadajućoj Evropi, umjesto da se fokusira na pojedinačne države članice EU. Ruski predsjednik Vladimir Putin, sa svoje strane, opravdao je svoj rat protiv Ukrajine pozivajući se na širenje EU (a posebno NATO-a), dok Kina Evropu vidi kao jedinstvenu regulatornu protutežu.
U srži ove promjene leži dublja transformacija. Evropa se više ne posmatra samo kao geopolitički akter, već kao konkurentski model za organizaciju ekonomskog i političkog života. Posljedično, evropski kreatori politike prisiljeni su suočiti se s fundamentalnim pitanjem koje su uglavnom izbjegavali decenijama: Da li je EU samo mehanizam koordinacije ili je to politička zajednica sa zajedničkom sudbinom?
U stvarnosti, svijet je već odgovorio na ovo pitanje. Bez obzira da li to Evropljani priznaju ili ne, Evropa je politička zajednica. Međutim, to priznanje nije ni automatsko ni zagarantovano. Zavisi od toga da li će EU održati svoj poseban ekonomski model. Za razliku od američkog kapitalizma s naglaskom na brzini, obimu i akumulaciji, i kineskog autoritarizma koji tržišta i politički autoritet podvrgava centralizovanoj državnoj kontroli, evropska socijalno-tržišna ekonomija stavlja demokratski izbor, socijalnu zaštitu i vladavinu prava u središte ekonomskog života.
Kada se posmatra kroz ovu prizmu, jasno je da neprijateljstvo Trumpove administracije prema EU nije vezano za pojedinačne propise. Radi se o protivljenju sistemu u kojem radnici imaju glas kroz kolektivno donošenje odluka, univerzalna zdravstvena zaštita i obrazovanje su prava, a antimonopolski zakon štiti konkurenciju umjesto da podržava firme koje podržava država ili su politički povezane.
Taj model je omogućen veličinom. Sa 450 miliona potrošača kojima upravlja jedinstveni regulatorni okvir, EU je najveće jedinstveno tržište na svijetu. Multinacionalne firme koje traže pristup njemu nemaju drugog izbora nego da se prilagode evropskim pravilima, što omogućava EU da postavi uslove globalne konkurencije.
Današnji vanjski pritisci da se napusti taj model nisu ništa novo. Decenijama su kritičari tvrdili da je evropski socijalni model neodrživ, njegov regulatorni režim ekonomski samoubilački, a njegova demokratska ograničenja na tržištima naivna. Pa ipak, taj model je donio stabilnost, prosperitet i globalni uticaj. Intenzivno protivljenje koje dobija, dokaz je njegovog uspjeha: postao je sila s kojom se drugi moraju suočiti, a ne odbaciti.
Brojke govore same za sebe. Glavne ekonomije EU dostižu ili premašuju produktivnost po satu rada SAD-a, uživaju u dužem očekivanom životnom vijeku i imaju daleko nižu nejednakost u prihodima. Rangiranje kvaliteta života konstantno stavlja evropske gradove poput Beča i Kopenhagena ispred njihovih američkih ekvivalenata.
Štaviše, uprkos upozorenju iz NSS-a o “civilizacijskom brisanju”, Evropa je apsorbovala milione migranata bez potkopavanja društvene kohezije. Samo Njemačka je naturalizirala više od pola miliona građana u proteklih pet godina, dok je italijanska krajnje desničarska vlada 2025. godine odobrila rekordan broj ulazaka migranata, pokazujući da imigracijski model EU može funkcionirati čak i pod liderima koji su ideološki protiv njega.
Uzete zajedno, ove karakteristike pomažu u objašnjavanju zašto autoritarni režimi smatraju EU prijetnjom, a kompanije koje maksimiziraju profit smatraju je ograničavajućom. Ono što bloku nedostaje nije institucionalni kapacitet, već politička volja da brani svoj model i dovrši proces evropske integracije.
Svakako, Evropa se suočava s ozbiljnim izazovima. Ekonomski rast je neujednačen, tržišta kapitala ostaju fragmentirana, a odbrambeni kapaciteti ne prate sigurnosne prijetnje. Ali ove slabosti nisu proizvod socijalnog i regulatornog modela EU, a njegovo ukidanje bi ih samo pogoršalo.
Nažalost, evropski lideri tretiraju međunarodni otpor prema ekonomskom i regulatornom modelu EU kao dokaz njegovog neuspjeha. Kao odgovor na strahove od deindustrijalizacije i relativnog pada, kreatori politika EU su se složili oko jedne dijagnoze: prekomjerne regulacije. Propisani lijek je, neizbježno, deregulacija. I izvještaj bivšeg italijanskog premijera Maria Draghija o konkurentnosti EU i paket Omnibus Evropske komisije, naprimjer, tretiraju evropski regulatorni pristup kao obavezu, a ne kao prednost.
Logika iza ovog regulatornog povlačenja je jednostavna: u svijetu kojim dominiraju Sjedinjene Američke Države i Kina, Evropa mora napustiti svoj model socijalnog tržišta da bi ostala konkurentna. Ali, to razmišljanje brka uspjeh s neuspjehom. Evropa ne može jednostavno imitirati Ameriku ili Kinu, s obzirom na to da joj nedostaje finansijska i vojna dominacija prve i centralizovana kontrola druge nad radom i kapitalom. I zašto bi svijetu bila potrebna manja, sporija verzija američkog kapitalizma ili kineske državne kontrole? U konačnici, kada Washington vrši pritisak na Evropu da razvodni svoja ekološka ili industrijska pravila da bi zaštitio američke interese, on direktno interveniše u evropsku samoupravu.
Suprotstavljajući se ekonomskom i političkom modelu EU, Putin, Trump i kineski predsjednik Xi Jinping učinili su ono što 70 godina postepene integracije nije moglo: natjerali su Evropljane da sebe vide kao Evropljane. U svijetu rivalskih imperija i politike sirove moći, najveća snaga Evrope ostaje upravo model koji je čini nezgodnom za druge.
(Autor je profesor prava EU na HEC u Parizu i gostujući profesor na College of Europe)
Datum i vrijeme objave: 17.01.2026 – 11:26 sati
