Na današnji dan preminuo je prije tačno četrdeset šest godina Josip Broz. Za narode i narodnosti Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije ovaj osamdesetosmogodišnji Kumrovčanin bio je Josip Broz Tito, maršal Tito, drug Tito, prijatelj mališana, borac za prava radnika i doživotni predsjednik države koja je nestala velikim praskom ubrzo nakon njegove smrti.
Mnoge generacije koje su rođene i stasale u doba SFRJ i danas se rado sećaju “starih dobrih vremena” i “lepe naše Juge”, kada se živelo lepo i u svetu nije bilo briga.
Međutim, dokumenti i ekonomski pokazatelji koji oslikavaju mnogo složeniju sliku svjedoče da period Marshallove vladavine nije bio u potpunosti vrijeme u kojem su svi imali ista prava i dostojanstven život.
‘, backScript: ‘https://cdn2.midas-network.com/Scripts/midasWidget-25-1099-12137.js’ } googletag.cmd.push(function(){function e
Foto: ELVIS BARUKČIĆ / AFP / Profimedia
Ekonomski rast nakon Drugog svjetskog rata, koji se često pripisuje partijskom vrhu, zapravo je bio rezultat prelaska na mirnodopsku ekonomiju, primjene novih tehnologija i velikih infrastrukturnih projekata, što je bio trend u većini evropskih zemalja tog vremena.
Međutim, ovaj razvoj događaja imao je cijenu. Mit o tome da Jugoslavija nije živjela od duga opovrgavaju podaci o vanjskom dugu, koji je od 1961. do 1981. porastao sa nekoliko stotina miliona na 16 milijardi dolara. Taj neodrživ trend doveo je do toga da Jugoslavija 1982. godine, daleko od očiju javnosti i uz strogo kontrolisane medijske obaveze, de facto nije mogla servisirati svoje ekonomske obaveze.
Život na vaučerima i odlazak “trbuhom za kruhom”
Kriza 1980-ih razotkrila je sistem. Nedostatak goriva riješen je sistemom “par-nepar” i uvođenjem vaučera (40 litara po automobilu mjesečno), a sa polica trgovina nestali su kafa, ulje, šećer i brašno.
‘, backScript: ‘https://cdn2.midas-network.com/Scripts/midasWidget-25-1099-11898.js’ } googletag.cmd.push(function(){function e
Ni slika pune zaposlenosti nije bila sasvim tačna.
Foto: Keystone Pictures USA / Zuma Press / Profimedia
Emigracija je postala svojevrsna javna tajna. Kada su granice otvorene sredinom 1960-ih, skoro milion Jugoslovena je otišlo da radi u zapadnim zemljama “trbuhom za kruh”.
Zvanična stopa nezaposlenosti kretala se između 9 i 13 posto, popevši se na preko 15 posto prije kolapsa zemlje, s više od milion ljudi u agencijama za zapošljavanje.
Iako su mediji o tome šutjeli, a štrajkački duh i entuzijazam gurali u prvi plan, za vrijeme Titove i partijske vladavine zabilježeni su brojni štrajkovi (poput onog u brodogradilištu Uljanik 1967.), gdje su radnici protestirali protiv neisplaćenih plata u sistemu koji je zapravo bio samo nominalno njihov.
Bogatstvo: državni luksuz naspram privatnog dinara
Pitanje bogatstva u SFRJ uvijek počinje od Tita. Luksuz u kojem je živio, a koji je uključivao rezidencije širom zemlje, ostrvo Brijune, jahtu “Galeb” i sopstvenu vazdušnu flotu, nije bio privatno vlasništvo, već državni resurs pretvoren u lični komfor.
Foto: Profimedia/Corbis
Iako lice radničke klase i njena inherentna skromnost, Tito je bio apsolutno nedodirljiv zbog svog neograničenog pristupa državnoj vlasti i riznicama.
Zlatne rezerve i gorka zaostavština
Jugoslavija je bila ozbiljan igrač na tržištu zlata zahvaljujući Rudniku Bor, koji je godišnje isporučivao u zemlju između 600 i 900 kilograma zlata. U trenutku kolapsa, zemlja je imala 46,1 tonu zlata deponovanu u Bazelu. Zanimljivo je da je 2013. godine u Titovom sefu (depo 555) pronađeno 30 kg zlata i predmeta porodice Karađorđević, koje je prisvojila posleratna vlast.
Danas, decenijama nakon Titove smrti, tragovi te ekonomije i dalje su vidljivi u budžetima bivših republika. Srbija nastavlja da otplaćuje nasleđene dugove prema Svetskoj banci, Pariskom klubu i Kuvajtu. Krajem septembra prošle godine ovaj dug je iznosio 815,86 miliona evra, a Jugoslavija će poslednje rate otplatiti tek 2041. godine.
Zlatne rezerve i luksuzne rezidencije bile su odraz moći SFRJ, ali nedovoljno da spreče kolaps sistema koji je, pokazalo se, decenijama trošio više nego što je stvarao.
Foto: Arhivska fotografija Muzeja Jugoslavije
U obraćanju okupljenim građanima na komemoraciji 1. maja 1979. godine, uz povike “mi smo Titovi, Tito je naš”, predsednik SFRJ je na nepogrešivom srpskohrvatskom jeziku rekao sledeće:
“Dozvolite mi da vam čestitam 1. maj, praznik radnog naroda socijalističke Jugoslavije. Jednom riječju, neka bude bolje novim generacijama, koje će znati zahvaliti našim precima koji su nam ga stvorili. Živjeli”.
Sad nam ostaje pitanje da li se zaista može zahvaliti i šta su za nas uradili Tito i Partija, koja i danas, četrdeset šest godina nakon njegove smrti, stoji i pomaže narode i narodnosti sada već bivše države u borbi za opstanak?
(telegrafski rad)
Telegraf Biznis zadržava sva prava na sadržaj. Za preuzimanje sadržaja pogledajte upute na stranici Uslovi korišćenja.
